SKARŻYSKO-KAMIENNA

Miasto Skarżysko-Kamienna leży na Wyżynie Kielecko- Sandomierskiej, w dolinie rzeki Kamiennej na wysokości 230-250 m npm. Od południa miasto otaczają Wzgórza Suchedniowskie, od północy Wzgórza Niekłańskie. Wysokość wzgórz w pobliżu miasta dochodzi do około 330 npm. Wokół Skarżyska rozciągają się jedne z największych na Kielecczyźnie lasów, wśród nich zaliczane do kompleksu Puszczy Świętokrzyskiej lasy bliżyńsko-suchedniowskie
(na pd-zach. ok 22 tys. ha) i lasy siekierzyńskie na pd-wschód od miasta , ok 10 tys ha).
 Prawa miejskie Skarżysko otrzymało dopiero w 1923 r, jednakże dzieje miejscowości, które dały początek miastu siegają daleko w przeszłość. Obszar dzisiejszego miasta od średniowiecza do początku XIX wieku leżał w granicach posiadłośći opactwa cysterów w Wąchocku.
W Bzinie od 1440 r. pracowała dymarka poruszana wodami Kamiennej. Druga dymarka w Rejowie nad Kamionką, dopływem Kamiennej, czynna była najpóźniej od XVI w. Około 1754 r. na miejscu dymarki powstał w Bzinie wielki piec i 2 fryszerki, zaś w Kamiennej dwie dalsze fryszerki.
W Rejowie zbudowano wielki piec w 1770 r. Przy hutach poruszanych nadal wodą powstały spiętrzenia rzek Kamiennej i Kamionki. Nie ominęły Skarżyska wydarzenia Powstania Styczniowego. 2.II. 1863 batalion Czachowskiego stacza walkę na Baranowskiej Górze, w sąsiednim Suchedniowie powstał złożony z górników i hutników oddział braci Dawidczyków, a w pobliskim Wąchocku organizował się Korpus Langiewicza.

 
W roku 1885 uruchomiono linię kolejową Dęblin-Zagłębie, a niebawem linię Koluszki-Bodzechów, przedłużoną w czasie I-szej wojny światowej do Sandomierza. Węzeł kolejowy nosił początkowo nazwę ,,Bzin", zamienioną później na Skarżysko-Kamienna. Powstało to w związku z uruchomieniem w 1897 r. na gruntach wsi Skarżysko stalowni "Kamienna." W 1923 r. rozpoczęto budowę dużych państwowych zakładów przemysłu metalowego. Wzrosło także w okresie międzywojennym znaczenie węzła kolejowego w Skarżysku. W związku z powyższym z dniem 6.V.1923 r. Z osiedla kolejowego oraz osiedli przyfabrycznych Rejów, Bzin, Kamienna, a także wsi: Milica, Kamienna, Posada i Młodzawy, utworzono nowe miasto o nazwie SKARŻYSKO-KAMIENNA.

Liczba mieszkańców w 1939 r. wynosi już 18.000. Odrębną kartę w dziejach miasta stanowią lata II wojny światowej. Zakłady metalowe zagarnięte zostały przez niemiecki końcem "Hasag", który uruchomił produkcję dla hitlerowskiej armii. Robotnicy polscy pracujący w tej fabryce byli przez niemieckie kierownictwo fabryki nieludzko wyzyskiwani i brutalnie traktowani, karani chłostą, aresztem a niekiedy nawet śmiercią. Część polskiej załogi w roku 1942 podstępnie została wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec, poczerń w zakładach zatrudniono więźniów - przeważnie Żydów - umieszczonych w obozach na każdym z wydziałów. Więźniów tych głodzono i zmuszano do pracy ponad siły. Tysiące wyczerpanych i niezdolnych do pracy zmarło lub zostało rozstrzelanych przez hitlerowską straż przemysłową /Werkschutz/.

Skarżysko w czasie okupacji stało się też miejscem masowych rozstrzeliwań dokonywanych przez hitlerowców już w 1940 r w ramach akcji tzw. "Intelligenz-Aktion", mającej na celu wytępienie polskiej inteligencji aktywu społecznego. Na przełomie stycznia i lutego 1940 r gestapo i żandarmeria przeprowadziły w Skarżysku i okolicy masowe aresztowania. Aresztowanych ok. 500 osób- umieszczono w szkole podstawowej Nr. 1 przy ulicy Konarskiego, zamienionej na prowizoryczne więzienie, gdzie przeprowadzano "śledztwo". Zmasakrowanych więźniów w dniach od 12 do 14 lutego hitlerowcy rozstrzelali w lasku Bór.

Rozstrzelanych w liczbie 360 osób pogrzebano w zbiorowych grobach. Pozostałych wywieziono do więzienia w Radomiu, gdzie większość z nich rozstrzelano, bądź wysłano do obozów koncentracyjnych. Ofiarą tej akcji padło wielu przedstawicieli inteligencji, robotników Zakładów, kolejarzy, liczna grupa harcerzy, wśród nich chłopcy w wieku 14-15 lat, działacze PPS, "Sokoła", "Strzelca", i innych organizacji społecznych, wiele kobiet, zwłaszcza harcerek, zakonnicy. Część aresztowanych związana była z podziemną Organizacją Orła Białego.

W czerwcu 1940 r SS-mani uwięzili w tej samej szkole większą ilość mieszkańców Skarżyska. W dniu 29 czerwca 1940 r. uwięzionych rozstrzelano w lasku Brzask, wraz z innymi Polakami przywiezionymi z różnych miejscowości kielecczyzny Liczba ofiar wyniosła 760 osób. W późniejszym okresie wielu mieszkańców Skarżyska zginęło w siedzibie gestapo w budynku szkoły podstawowej przy ulicy Krakowskiej.W lesie na Baranowskiej Górze hitlerowscy rozstrzeliwali ofiary przywożone z różnych miejscowości, zaś w pobliżu kościoła na ulicy Niepodległości w lutym 1944 r zostały rozsstrzelane publicznie 32 osoby a 29 czerwca 42 osoby.

Skarżysko stało się jednym z głównych w kraju źródeł zaopatrzenia w broń i amunicję Polski Podziemnej. Otaczające Skarżysko lasy były terenem walk wielu oddziałów partyzanckich. W Puszczy Świętokrzyskiej 1.IV.1940 r. walczył oddział "Hubala" w 1943 r. oddział GL im. Ziemi Kieleckiej, zaś w sierpniu-wrześniu 1944 r. Puszcza była bazą Armii Ludowej, której oddziały 16-19.IX. 1944 r. stoczyły 2 okupantem bój na Świniej Górze.

W lasach Siekierzyńskich w 1943 r. na uroczysku Wykus obozował i walczył oddział AK "Ponurego", zaś latem 1944 r zostały tam sformowane pierwsze brygady AL. W lasach Wzgórz Niekłańskich w sierpniu 1944 r koncentrowały się idące na odsiecz powstańczej Warszawie oddziały kieleckiego Okręgu AK. Stoczyły one walki z oddziałami hilterowskimi pod Antoniowem i Ciechostowicami.

Akcje zbrojne przeprowadzono także w samym Skarżysku. 26.11.1943 r. miała miejsce udana zasadzka na Baranowskiej Górze.
11.11.1943 r dokonano rekwizycji w kasie Zakładów Metalowych, zaś w sierpniu 1944 r dokonany został śmiały udany zamach na kata Skarżyska, szefa "Kripo" Metze.
Wyrazem uznania dla postawy mieszkańców Skarżyska w czasie II wojny światowej Rada Państwa PRL odznaczyła miasto w roku 1979 Krzyżem Grunwaldu III klasy.
Miastem w sensie urbanistycznym Skarżysko zaczęło się stawać dopiero po zakończeniu II wojny światowej. Proces ten zapoczątkowany został w latach pięćdziesiątych budową osiedla Milica.

W latach następnych podjęto prace budowlane i drogowe zmierzające do połączenia i zintegrowania oddzielnych skupisk domów i osiedli w jeden organizm miejski. Nowoczesna zabudowa objęła przede wszystkim teren Górnej Kamiennej.
Zakłady Metalowe, "Predom-Mesko" były jedną z większych fabryk przemysłu elektromaszynowego Kielecczyzny.

Ulica Niepodległości wiodąca w kierunku zachodnim od dworca prowadzi obok neogotyckiego kościoła N. Serca Jezusa wzniesionego w latach 1912-1923 z szarego szydłowieckiego piaskowca.

Obok kościoła upamiętnione miejsce dwu publicznych egzekucji w lutym i czerwcu 1944 r, w których hitlerowcy rozstrzelali łącznie 76 Polaków. Ulicą Słowackiego dojść można do Miejskiego Centrum Kultury. Ten okazały budynek zbudowany w latach pięćdziesiątych jest przykładem panującego wówczas stylu socrealistycznego.

Obok MCK ulicą Słowackiego dojść można do zbudowanego w tym samym stylu osiedla Milica, wzniesionego w latach pięćdziesiątych jako nowe centrum. W pobliżu dzielnica domków jednorodzinnych - tzw. "Place", gdzie przy ulicy Konarskiego pod numerem 17 w Szkole Podstawowej Nr. 1. więziono setki Polaków w czasie hitlerowskich akcji eksterminacyjnych w lutym i czerwcu 1940 r
W pobliżu dworca PKP Skarżysko-Zachodnie, po pn. stronie toru kolejowego m.in. osiedle mieszkaniowe z lat 20-tych zbudowane dla pracowników Zakładów Metalowych. Na osiedlu pomnik poległych w walkach o niepodległość Polski w czasie l-szej wojny światowej.

Przy głównej w tej dzielnicy ulicy -Armii Ludowej w pobliżu mostu na Kamiennej, drewniany kościół św. Józefa. Na plebani przy tym kościele często przebywał w ostatnich latach swego życia i zmarł tu 31.V. 1957 r. znany poeta Leopold Staff. Tutaj powstał zbiorek jego wierszy "Wiklina".

Wzgórza i lasy otaczające Skarżysko są terenem ciekawych wycieczek pieszych. W okolicy oznakowano szlaki piesze: "niebieski" Skarżysko - Pogorzałe - Końskie - Sielpia - Gruszka, "zielony" Skarżysko Zachodnie - Wykus i "żółty". Trasa tego szlaku prowadzi w znacznej mierze przez miasto. Od dworca PKP szlak wiedzie do si Pogorzałe leżącej na wzniesieniu na pn. od miasta. Roztacza się stąd ciekawy widok na miasto. Wzgórza Suchedniowskie i Puszczę Świętokrzyską, a przy dobrej widoczniości i na Góry Świętokrzyskie. Za wsią szlak prowadzi do ładnego lasu mieszanego, zataczając łuk przechodzi obok leśnego cmentarzyska partyzantów z lat 1943-1944. Na cmentarzu u podnóża krzyża napis:

W Skarżysku znajduje się również kościół Matki Bożej Ostrobramskiej, powstał on na wzór kościoła w Wilnie. Stanowi jedną z głównych atrakcji dla osób rozpoczynających zwiedzanie miasta.

W pobliżu Skarżyska znajduje się szereg miejscowości i okolic godnych zwiedzania. Oto niektóre z nich:

Szydłowiec -12 km na pn. trasę E-7 dojazd PKS-em. Miasto założone w 1427 r. Znajduję się tu znane kamieniołomy szarego piaskowca, gotycki kościół z 1493-1509 r. z ciekawym wyposażeniem - zamek pierwotnie gotycko-renesansowy z XV/XVI w, w którym działa szereg placówek kulturalnych, m.in. jedyne w kraju Muzeum Instrumentów Ludowych, na rynku późnorenesansowy ratusz z 1602-26 r.

Wąchock - 12 km na wschód, dojazd PKP, PKS oraz autobusem miejskim. Osada miejska. Opactwo cystersów założone w 1179 r. Cenny zespół klasztorny z późnoromańskim kościołem z pocz. XIII w i podwójnym czworobokiem zabudowań klasztornych, w których m.im obejrzeć można romański kapitularz i fraternię oraz wczesnogotycki refektarz. W Wąchocku początek niebieskiego szlaku w Lasy Siekierzyńskie.
Parszów- 4 km na wschód, drogę do Starachowic, dojazd autobusem miejskim. Pozostałości huty z lat 1748-1860.

Mostki- 10 km na pd-wsch. Dojść można pieszo, "zielonym" szlakiem, albo drogę przez Parszów lub Suchedniów. Pozostałości huty z 1759-1903. W budowie zalew.
Wykus- 20 km na pd-wsch, "zielonym" szlakiem do uroczyska i rezerwatu Wykus w Lasach Siekierzyńskich, gdzie malowniczo położony jest pomnik partyzantów. Wykus był znaną bazę partyzancką
"Zielony" szlak łęczy się z całe siecię innych szlaków wiodęcych przez Lasy Siekierzyńskie w pobliżu partyzanckich mogił, przez dawne obozy i miejsca walk powstańców z 1863 r i partyzantów 1942-1944 r

Suchedniów- 4 km na pd. trasą E-7 dojazd PKP, PKS i komunikacją miejską. Historia pamięta prowadzone tu walki powstańcze w 1863 r., tajną produkcję broni w 1943 r. Prawa miejskie posiada Suchedniów od 1962 r. Kościół z pół. XVIII w rozbudowany przez H.Marconiego w pół. XIX w. W mieście kilka dworków z pocz. XIX w. Zalew i kąpielisko na Kamionce. Początek szlaków prowadzących w Puszczę Świętokrzyską i Lasy Siekierzyńskie.

Dodaj swój komentarz do tego artykułu...